अज-विलाप

nf{k.k uhy  egksnf/k  rV ^xksd.kZ*  ,d  lqLFkku  tgk¡]

dky&usfe  ls  egkdky  ml  dky  jgs Nfoeku ogk¡

e/kqj oYydh&ukn  lqukus  ukjn   uHk  ds  ekx Z pys

viuh  /kqu  esa  /;ku  uke  ukjk;.k  ds  layXu  HkysAA 33AA

ukjn  dh  oh.kk  fyiVh  LofxZd  lqeuksa  dh ekyk ls

fnx~ fnxUr ds vksj&Nksj  Fks  ftlds  ifjey  ds I;klsA

ifjey dk  xq.kxzg.k  djs  dksbZ] dc  fdlus  jksdk Fkk\

egd  ywVus  vk;k  ekuks  ,d  gok  dk  >ksadk  FkkAA 34AA

mM+k  euksgj  fnO;  eky  og  rho z gok  ds >ksds ls]

fdUrq   e/kqi   e¡Mjkrs   rU=h ds  rkjksa  ij  /kks[ks  lsA

jl yksyqi  vfy  fudj  foiaph&”;ke NVk ;ksa Nkrh gks

iou&misf{kr  ekuk  dTty&ehfyr  vJq  cgkrh  gksAA 35AA

fdlh lyk esa  yfyr  iq’i]  bruk  lkSjHk&edjUn dgk¡\A

fog~oy dj ns ] cslq/k  dj  ns]  ,slk  xfre; NUn dgk¡A

LofxZd  ekyk  izk.kkUrd  ifjey  esa fo’k  dh cw¡n  Hkjh

bUnqerh  m#]  ihu  Ik;ks/kj&vxzHkkx   ij   vku  fxjhAA 36AA

lqHkx  ;qXe  o{kkst  yxh  o’kksZ  dh  fcNqM+h  vkyh T;ksa]

iy Hkj  ns[kk  fnoekyk  dk  gqbZ  Rofjr tks O;kyh T;ksaA

u;u  fuehfyr  vkdqy]  vkgr  ml  ekyk  ls bUnqerh

jkgq  xzls “kf”k&jtr  dkSeqnh]  dqgw  dfBu  frfejkU/kozrhAA 37AA

thou ds O;kdj.k] dj.k&xfr&izk.k  “kwU;] fxj IkM+h tgk¡A

bUnqerh&dk;k  y[k  vt  dh  laKk  Hkh  lks x;h ogk¡A

yxh usg&ykS&mu  izk.kksa  ij  tc  Hkh  cyk  meM+rh gS

mj&vUrj  esa  fiz;re  ds]  ihM+k  dh  ?kVk  ?kqeM+rh gSA

r# fofLer  gks  D;ksau\ yrk dh thou lk¡l m[kM+rh gS

rsy&cw¡n ds  l¡x  /kjrh  ij  nhid&ykS  fxj  iM+rh gSAA 38AA

miou ds r#eky&lqeu lc] ljflt lj ds flld mBs]

bUnqerh&vt&vkl&ikl  fdadj  ftrus lc fcy[k mBA

dyjo  fel  mf}Xu  fogx  lc  yxs ph[kus&fpYykus

lEosnu l  nzfor  ân;  d#.kk  ds  cu  x;s  fBdkusAA 39AA

ey; ysi  “khry  ty&flapu  O;tukfn  mipkj] gqvk(

fdlh  rjg  vt&laKk  tkxh]  nq[ke;  gkgkdkj  gqvkA

fdUrq  u  tkxh  izk.k  fiz;k tks  bUnqerh]  re gjrh gS]

vk;q”ks’k  tc  izk.koku oiq]  nok  dke  rc  djrh  gSAA 40AA

  

bUnqerh  izfr]  vkdqy  vt  ds  vUrj mfeZy izse ixkA

iksj&iksj  eas]  jkse&jkse]   lk¡lksa   esa   iq’y  nnZ  txkA

fuLifUnr ifjokfnfu&le  nf;rk dks  vt u mBk fy;kA

lqfLFkj  dj  mR³~x]  vax  ls lqf/k;ksa ds l¡x yxk fy;kA

tSls   oknd   vkSj   lqxk;d   ifjosnu&jo  ykus  dks

j[k ysrk  fut  xksn] eqfnr  rU=h  ds  rkj  feykus  dksAA 41AA

“ko  uhjo  izk.kksa  ls   jhrk   bUnqerh  dk]  cksy  D;ksa\

vt  dh  xksn  iM+h  iz;fl vc dku lq/kkjl ?kksys D;ksa\

vt  dh   “kksHkk   izkr%  dkfy  ihrizHkk]  “kf”kek;k  gks

vkSj  xksn  esa  bUnqerh  og  efyu  e`xkftu&Nk;k  gksAA 42AA

cU/ku   VwVk]   /khjt   NwVk]   n`x  vkiwfjr  vJq  gq,]

djus  yx  foyki  ogk¡   vt]  tu&laosnu&rkj  Nq,A

ykSg vpsru fi?ky&fi?ky  cg  tkrk  ridj vfXuf”k[kk

fQj  psru  lUrIr  “kksd&fog~oy  izk.kh dk dguk D;k\AA 43AA

gk;  fo/kkrk!  Ikq’i  lqdksey  fxjdj  fiz;k&dysoj ij

izk.kksa ds xzkgd cu  ldrs]  D;ksa u dgkss fQj dky iz[kj\

dkSu nwljh  oLrq  u  tx  esa  gj ldrh fQj izk.k ;gk¡

fof/k bPNk o”k(  dgdj  ;g  vt djus yxs foyki ogk¡AA 44AA

^;k LoHkko ls  dksey  fof/k  dksey fo/kku  gh  djrk gS

dkseykUrfgr  og  d`rkUr  Hkh  dksey  vk;q/k  ojrk gSA

fgedj lhdj  e`nq  uhgkj  lqdksey  ufyuh&feyu ;Fkk

foxfyr  fdly;  fonfyr  lqny  lqUnjrk&lagkj dFkkAA 45AA

^iq’igkj  ;fn  Øwjdky&lk  izk.kksa  dks   gj  ldrk  gS]

D;ksa u ân;  ls  yx  esjs  Hkh  lkS VqdM+s  dj ldrk gS\

gUr  gk;A  bZ’oj   dh   bPNk] lcls  cM+k  fo/kkrk  gSA

fo’k  curk  ih;w’k  vkSj   ih;w’k   xjy  cu  tkrk  gS^AA 46AA

;k   esjk   nqHkkZX;   gk;!  nqnZE;   “k=q  cu  vk;k  gS]

dksey  dqlqeksa  dh  ekyk  ls  fo/f/k  u  otz cuk;k gSA

voyfEcr  og  yrk  xrk;q’k  ikfrr  ikni  ugha dgha]

bUnqerh  ds  fcuk  “kwU;&lk  thou&vEcj   vkSj  eghAA 47AA

—rkijk/k  vfpau  vt  dk  fd;k  ugha  vieku  dHkh]

Ikzk.kkf/kd  fiz;  bUnqerh  esa  {kek&”khy&xq.k&eku  lHkhA

nf;rs!  vkt   vpkud  ;ksa  vijk/kh&tSlk   yxrk  gw¡]

e/kqj Hkkf’k.kh  ekSu   Hkyk  D;ksa\ dkSrwgy&lk  txrk  gw¡AA 48AA

“kqfp vUrj  izfrfcEc  g¡lh  ro] ljy ân;! Er #Bks ;ksa]

:Bks  er  jkuh  ;ksa] rqeus   eq>dks   ekuk  diVh  D;ksa\

>wBk  izse  fn[kkus  okyk  eSa  u  dHkh  Fkk]  eSa  u dHkh]

eq>ls  iwNs  fcuk  x;h  ijyksd  e/kqj  lqf/k  Hkwy lHkhAA 49AA

cM+s  vHkkxs  izk.k]  fiz;k  ml  bUnqerh  fcu  ykSVs D;ksa\

D;ksa  tkxs  ;s  izk.k  =k.k  fcu]  lpeqp  cM+s vHkkx ;ksaA

budh djuh] fd;s  gq,  dk  Qy  Hkksxsssa]  nq[k  lgu djsaA

D;k dj  ldrk  eSa  izk.kksa  fgr] ihM+k  dk vc oj.k djsaAA 50AA

fu/kqouJe&lEHkwr  Losn  ds  lhdj  eq[k  ij  ef.Mr gSa]

f>yfey  eksrh  dh  vkHkk  r#&ny  uhgkj  foef.Mr gSa

vkSj xrklq fiz;k]  vt  ofpar  izfr  ;g  dSlk I;kj dgks\

;g  vlkj  lalkj  e`’kk  lkS  ckj   bls   f/kDdkj  vgk!AA 51AA

Eku ls Hkh u vfiz; pkgk]  fQj  NksM+  jgh D;ksa funZ;&lh\

bUnqerh!  gs  fiz;s!  crkvksa   eerk  mj  dh  dgk¡  clh\

uke  ek=  ls  i`Fohifr  eSa]  lp dk f druk  Hkkx Hkyk\

>wB  u  dgrk vt&vUrj  esa  rqels  gh  vuqjkx  HkykAA 52AA

fodp  dqlqe  xw¡Fks  vydksa  dh  ?kVk&NVk  ?kq¡?kjkyh&lh

iou  izpkfyr   dkyh&dkyh   vfy&leku  erokyh&lhA

ns[k&ns[k  vk”kk   dh  txrh  eu  esa  T;ksfr  fujkyh gS&

esjh  ;g   djHkks#  izdfEir   cl   vc  mBus  okyh  gSAA 53AA

T;ksfr  tkxrh  vkS’kf/k;k¡  T;ksa  frfej  xqgk  dk  gjrh gSa

Rkq’kkjkfnz  ij  fufoM+  fu”kk  esa  txex&txex  djrh gSaA

Tkhou  dh   uoizHkk   oykfdr   vkyksfdr   Hkjiwj  djks]

mBks&mBks gs  fiz;s! ân;  dk  vt&fo’kkn  rqe  nwj  djks]AA 54AA

fgyrs  ?kq¡?kjkys   vydksa  ls  oyf;r  eq[k&vjfoUn  vjs!

Ekqdqfyr  lqjfHk  lqokflr  lEiqV  dSnh  e/kqi fefyUn vjsA

e/kqe;  og   xqatkj   Hkzej&lk   fu”kk  ?kksj]  dkrjrk gSA

fiz;s! rqEgkjk eqdqfyr  eq[k  ;g  eq>dks  ihfM+r  djrk gSAA 55AA

dqgw  iqu%  jkds”k   oj.k   dj   e/kqjkdk  cu  tkrh  gS

vkSj  m’kk   Hkh   pdok&pdoh&foNqM+s   ehr  feykrh  gSA

feyuegksnf/k&ygj  ikl   gks fQj fo;ksx  esa  lguk  D;k\

“khryrk   lEHkkj   tkxrh   vk”kk]  nks  iy  nguk  D;k\

fpjfufnzr   gs   fiz;s!  crkvks   dSls   /kS;Z   c¡/kkÅ¡   eSa\

D;ksa  u  rqEgkj  fojg&vuy  dh  Tokyk  esa ng tkÅ¡ eSa\AA 56AA

Qwyksa&lk  lqdqekj   dysoj   ftldk   lqHkx  euksgj  gS]

Ekl`.k e`nqy jEHkks#  fiz;k fgr  lg~; u  fdly;&lzLrj gSA

Dqfy”k  ân;  ls  gk;!  fprk  ij]  ogh  lqyk;h  tk;sxhAA

ân;ghu  og  yiV  fprk  dh]  dSls  fQj  lg  ik;sxhAA 57AA

gko&Hkko&foHkze&foyklxfr    ls    vfHkK    ,dkUrl[kh

fdruh  pqi&pqi  eq[kfjr  jgus  okyh  gS  ;g  j”kuk  HkhA

lxh   lgsyh   lks;h]   uhjo   blhfy,   jg   ysrh   gS

;k  fd   “kksd  esa  ejh  gqbZ  lh  Lo;a  fn[kk;h  nsrh  gSAA 58AA

LoxZxeu  ds  le;   fiz;k  us  fn;k  eq>s  vk”oklu&lk&

Ek/ko&nwrh   e/kqj   dksfdyk&Loj   mldk  dydwtu&lkA

infoU;kl  mlh  dk  ;g  xfr  eUn  ejfyfu  pyrh  gS

vkSj e`xh  n`x&papyrk  esa   fprou   ogh   epyrh   gSA

ioukUnksfyr  e/kqj  yrkvksa   esa   foykl  xq.k  ogh]  ogh

NksM+   x;h   rqe   lqokflr  fn”kkdk”k  oiq&lqjfHk   dgha

;s  ikfFkZo  midj.k]  ân;  ds  nq%[k  ugha  gj  ldr s gSa

Eksjs   Hkhrj   dk   lwukiu  dHkh  ugha   Hkj   ldrs   gSaAA 59&60AA

e/kqe;   l`f’V   ekudj   rqeus   ;qXe   :Ik  igpkuk  Fkk

bl  jlky  o   fiz;axqyrk   dks   lqUnj  tksM+h  ekuk  FkkA

budk  ifj.k;  fd;s  fcuk  D;k  vuqfpr  ;g  vU;k; ugha\

eq>s   vdsyk   NksM+]  rksM+dj   cU/ku]   cSBh   vkSj   dghaAA 61AA

eTtqy   oatqy   ink?kkr   ds   ijl   e/kqj  d;k  Hkwysxk\

vkSj   le;   ij   uke  fujFkZd  ;g  ^v”kksd*  lk  QwysxkA

crk  fiz;s!  mu  Qwykas   ls  fQj   fdlds   ds”k  ltkÅ¡xk

;k   fuokie;   vatfyHkj    Qwykasa    dk   v?;Z   p<+kÅ¡xkAA 62AA

dy&dy   dk   laxhrukn   cg  pyh  epyrh  ,d  unh

cM+h  —ik  dj  bl  v”kksd  dks  pj.kksa  dh  tks  Bksdj nhA

nqyZHk   og   >adkj&lq/kk&lqf/k&iku   fd;s   r#   gksrk  gS

“kksHkukf³~x  rc  iq’iksa  ds  fel  lkS&lkS   vk¡lw   jksrk   gSAA 63AA

ge  nksuksa   fey  xw¡Fk  jgs   Fks   yhyk   iwoZd  ;gha  dgha

“okl&lqjfHk  ro  cdqy  iq’Ik  dh  eatq  es[kyk  xq¡Fkh  ughaA

Tkhou&lh  gh   jgh  v/kwjh]   iw.kZ   fd;s   fcu  lksrh  gksA

fdUuj  dyjo&df.B  fiz;s!  D;ksa  rqe  v/khj  lh  gksrh gksAA 64AA

lq[k&nq[k  dh  leHkko   l[khtu   “kksdkqy  gks  ;gk¡  [kM+h

izrhdk”k   izfrin    pUnk]   lqr&thou&Fkkrh   ikl   iM+hA

vkSj  ,d  jl   izseh   vt   dh  vk¡[kksa   esa   vuqjkx  ogh

LoxZxeu   ;g   fiz;s!  rqEgkjk   D;k  fu’Bqj   O;ogkj  ugha\AA 65AA

/khjt  NwVk]   ân;&f{kfrt   ij   dgha   ekssn&mRlkg  ugha]

fiz;s!  rqEgkjs  fcuk   fojl   ;g  thou  dfBUk]  izokg  ughaA

“kkyk,¡    laxhr&xhr    dh    uhjo]    _rq,¡    lwuh   gSa

;k   ifj/kku&vkHkj.k&lTtk    dh    #fp;ksas  a ls  Åuh   gSaA

lwuh    lk¡lsa]    lwuh    /kM+du]   esjh    lwuh   lst   ;gk¡]

fcuk  iz;kstu  lc  dqN  nf;rs!  thou   esa   mYykl   dgk¡\AA 66AA

x`g  dh  e/kqj  dYiuk   rqels]  eU=&lfpo    ,dkUr   l[kh

yfyr   dyk   dyxku   fo”kkjn  rqe  esjh  fiz;  f”k’;k  FkhA

rq>s   gj.k   dj  funZ;   vUrj   us   esjk  lc  Nhu  fy;k]

eq>s  fiz;k  ls  lfpo&l[kh  ls   f”k’;k   ls   gS  nhu  fd;kAA 67AA

efnj  ykspus!  fprou&efnjk  l¡x   tks  vklo   iku   fd;k]

esjk    e|p’kd   og   rqeus   cM+s   pko   ls   dHkh   fi;kA

ogh    rqEgkjk    fiz;re    vt   eSa   nwf’kr   vJq   cgkÅ¡xk]

iku    djksxh    fiz;s    LoxZ    esa    n`xty&v?;Z&p<+kÅ¡xkAA 68AA

  

Hko  dk  oSHko  lq[k&lk/ku   lc&lk/k  u   dqN   Hkh ckdh gSA

fiz;s!    rqEgkjs    fcuk    u   thou&lkxj    esa   rSjkdh   gSA

lq[k   dk   mn~xe&lax   Fkh   rqe]  vc   gS  dksbZ   jkg  ugha

vkSj   vHkkxs   vt    esa   ckdh   ftthfo’kk   dh   pkg   ughaAA 69AA

vt   dk   ogk¡   v#Urqn   jksnUk  lqudj   d#.kk   jksbZ   Hkh]

o`{k&ouLifr    yfrdk,¡   Hkh     “kksdygj    esa     [kksbZ   FkhaA

miou   ds   r#  lzfor   “kk[k&jl   fody  Hkko  esa  gksrs  Fks

vt   dks   jksrs    ns[k&ns[kdj   ekuks    os    Hkh   jksrs   FksAA 70AA

jksr  vt  ds   vax  vkSj   mRlax   dfBu   ls   vyx   fd;k]

fiz;re  ds  izk.kksa  dh   iqryh   dks   Lotuksa  ls   foyx  fd;k

fdlh   rjg]  ml   iq’ieky   ls   vfUre   Fkk   J`xkaj   fd;k

jksrs&jksrs]   vx#&ey;    dh    fprk    nkg&laLdkj    fd;kAA 71AA

^xq.k&xkSjo&xq#]   izK   u`ifr   esa   rqeqy   rjafxf.k  “kksd&unh]

Ikzenk   ds   ihNs   ikxy   gk  s ;ksa   izk.kksa   dh   vkgqfr   nhA

bl   dBksj    yksdkiokn    ds   Hk;   us  mudks   jksdk   Fkk

vfXulkr  gksus  ls]  vk”kk   dk   u   dgha   Hkh   >ksadk   FkkAA 72AA

fof/k&fo/kku   lEiUUk   “kkL=   dk   jktk   us  lEeku   fd;k]

Lo;a  fo”kkjn  dhfrZ”ks’k   ml  Hkkfefu   dks   Hkh   eku   fn;kA

“kkfir   miou    eas    n”kkg   ds   ckn   fØ;k,¡   iwjh   dh]

bl    izdkj    cl   yksdosn     dh   e;kZnk,¡    iwjh    dhAA 73AA

¼^j?kqoa”k* egkdkO; ds dkO;e; Hkkokuqokn ^j?kqoa”k&izdk”k* ds vkBosa lxZ ls lax`ghr½
jk/kk ifCyds"kUl
4231@1] valkjh jksM] nfj;kxat] ubZ fnYyh&110002
nwjHkk"k&011&23247003] 011&23254306

वैश्वीकरण और संस्कृति का संकट

         ^vkReor~ loZHkwrs"kq* dh ftl egku nk'kZfud psruk us vkSnk;Z ds vk;r Qyd ij ^olq/kSo dqVqEcde* dk mn~?kks"k fd;k Fkk] mls Hkkjrh; fpUru dk pje fcUnq dgk tk ldrk gSA ;gh vkReokn Hkkjrh; euh"kk ds mnkÙk Lo:i dks izdV djrk gS vkSj nwljksa ds Kku&xok{k ls >k¡drh jks'kuh dks lgtrk ls ipkdj ekuork dk ekxZ iz'kLr djrk gSA rHkh rks og foosdkuUn ds Loj esa mn~?kks"k djrk gS vkSj 11flrEcj] 1893 dks f'kdkxks dh fo'o/keZ egklHkk esa Hkkjrh; fpUru dh fot;oSt;Urh QgjkrkgS&

#phuka oSfp«;kn`tqdqfVy ukukiFktq"kke~A

u`.kkesdks xE;LRoefl  i;lke.kZo  boa

        vFkkZr~ gs ije~ izHkq! fHké&fHké #fp;ksa ds vuqlkj yksx lh/ks vFkok Vs<+s vusd ekxks± ls rq>esa vkdj mlh izdkj fey tkrs gaS] tSls vusd ufn;k¡ fHké&fHké lzksrksa ls fudydj leqælekxe dks izkIr gksrh gSaA ^olq/kSo dqVqEcde~* dh mnkjHkkouk vkSj ,d gh ijekRerRo dh y{;yhu lk/kuk esa ,dRo dk fopkj vkt ds nkSj esa cgqpfpZr Hkwe.Myhdj.k] oS'ohdj.k] fo'ocktkjokn vFkok fo'oxzke dh dYiuk ls iwjh rjg i`Fkd~ gSA ;g oS'ohdj.k lPps vFkks± esa fo'o&cktkjokn dk gh i;kZ; gS] ftls fodflr ns'kksa dh iw¡thoknh ekufldrk ls [ksyk tkus okyk nq"V [ksy dgk tk ldrk gSA bl [ksy esa fodkl'khy ns'kksa dh vfLerk nk¡o ij yxh gqbZ gSA lkezkT;oknh laLÑfr dh jDr'kks"kh ftºok dk izlkj ,slk fd nqfu;k ds reke ns'k ifraxs dh rjg f'kdkj cuus dks rS;kj gSaA bl cktkj ds ikl laosnuk ugha gSA blus 'kCnksa ds vFkZ cny fn;s gSaA 'kCnksa ds eksgd latky foHkze iSnk djus okys gSaA ;gk¡ mnkjhdj.k okLro esa m/kkjhdj.k gSA ^_.ka ÑRok ?k`ra ihosr* ds laLdkj ls flafpr djus okyh uhfr;ksa us vkt iwjh nqfu;k dks eUnh dh vU/kh lqjax esa <dsy fn;k gSA

             vkpk;Z gtkjh izlkn f}osnh euq"; ds Js"B fpUru dks gh laLÑfr ekurs gSaA muds 'kCnksa esa] ^^eSa mudks gh Hkkjrh; laLÑfr esa fxurk gw¡] tks loksZÙke gSaA vFkkZr~ euq"; dks i'kq lqyHk /kjkry ls vf/kd ls vf/kd Åij mBkus esa vkSj ekuork ds flagklu ij vf/kd ls vf/kd n`<+rkiwoZd cSBkus esa leFkZ gSaA tks ckrsa euq"; dks tM+rk dh vksj vkSj i'kq lqyHk LokFkZ yksHk] eksg vkSj tqxqfIlr vkpj.k dh vksj ys tkus okyh gSa] mUgsa eSa laLÑfr dk izfriUFkh ekurk gw¡A bl Js"B ekuoh; izkfIr dks Hkkjrh; laLÑfr blfy, dgrk gw¡ fd ;s Hkkjrh; lanHkZ esa Hkkjrh; euhf"k;ksa }kjk iqjLÑr gSaA**¹ okLro esa lkfgR; vkSj laLÑfr dh dksf'k'kksa ds ewy esa euq"; ds vUr%dj.k ds vk;ru dks foLrkj nsus dk ladYi gksrk gSA lkfgR; vkSj laLÑfr ls tqM+s yksxksa ds fy, bl ckr dks le>uk t:jh gS] D;ksafd mUgsa euq"; ds eu dks cjruk gksrk gSA ,tkt vgen ds vuqlkj] ^^laLÑfr dk loky oLrqr% /keZ ;k ijEijk ls de vkSj oxZ ls T;knk tqM+k gqvk gksrk gS] exj fQj Hkkjr tSls ns'k esa laLÑfr vkSj oxZ] nksuksa ds lokyksa dk fu/kkZj.k eq[;r;k mifuos'k vkSj lkezkT; ds loky djrs gSaA bl fLFkfr dh foMEcuk ;g gS fd ns'k ds Hkhrj tks laLÑfr vUn:uh rkSj ij opZLo'kkyh gksrh gS] ml ij lkezkT;oknh laLÑfr dk opZLo dke djrk gS] ftls vkyadkfjd <ax ls Hkwe.Myhdj.k dgrs gSaA**²

egkRek cq) us dgk fd lalkj nq%[kksa ls Hkjk gSA nq%[kksa dk dkj.k gSA nq%[kksa dk vUr lEHko gSA nq%[kksa ds vUr ds vkB ekxZ gSa&lE;d~ n`f"V] lE;d ladYi] lE;d~ okd~] lE;d~ dekZUr] lE;d~ vkthfodk] lE;d~ O;k;ke] lE;d~] Le`fr] lE;d~ lekf/kA bUgsa vk;ZlR; vkSj v"Vkafxd dgk tkrk gSA nwljh vksj ^;ksxfopkj* ls Hkh ;gh lans'k feyrk gSA ^;ksx* dk vFkZ gh ^fpÙko`fÙk dk fujks/k* crk;k x;k gSA bl ;ksx ds Hkh vkB vax crk;s x;s gSa&;e] fu;e] vklu] izk.kk;ke] izR;kgkj] /kkj.kk] /;ku vkSj lekf/kA v"Vkafxd vkSj ;ksxkax ijLij vaxkfx Hkko ls tqM+s gq, gSaA Hkkjrh; laLÑfr ewyr% Hkksx dh ugha R;kx dh Hkkouk ls laf'y"V jgh gSA ;gk¡ R;kx ds lkFk Hkksx dh f'k{kk nh x;h gSA ^rsu R;Drsu HkqathFkk*A izfl) vFkZ'kkL=h ,Me fLeFk us Hkh vko';drkvksa dks lhfer j[kus esa gh lq[k vkSj larqf"V dh dYiuk dh gS] tks Hkkjrh; fparu ds vuq:i gSA ;g ckr csekuh ugha dgh tk ldrh fd egkRek xk¡/kh us 'kkjhfjd lq[k&Hkksx&foykl dks vf/kd egRo nsus okyh if'peh lH;rk dks 'kSrkuh lH;rk ekuk vkSj Hkkjr ds Hkkoh mRd"kZ ds fy, mlds vuqdj.k dks fugk;r [krjukd crk;kA mudh dkyHksnh n`f"V us vkS|ksfxd ØkfUr ds Øwj ifj.kkeksa dks lkQ&lkQ ns[k fy;k FkkA iPphl o"kZ dh voLFkk esa gh mudh n`f"V fdruh lkQ Fkh] bldk irk 3 fnlEcj] 1894 dks ^usVky edZjh* esa izdkf'kr muds ys[kds m)`r va'k ls py tkrk gS&^^pedhyh lrg] HkkSfrd vkd"kZ.k] ikxyksa lh mÙkstuk Hkjh Hkkx nkSM+ ds ckotwn vk/kqfud lH;rk euq"; dh vkRek dh t:jrksa vkSj csgrj thou dh dkeuk ds ekxZ esa lgk;d fl) gksus ds ctk; ck/kd gh FkhA**³

       euq"; dk ;g LoHkko gS fd og reke HkkSfrd oLrqvksa esa lq[k dk la/kku djrk gSA lq[k dk LFkkf;Ro mls fey ugha ikrk vkSj og e`xejhfpdk ds foHkzeo'k lHkh fn'kkvksa esa nkSM+ yxkrk gSA viuh ;FkkfLFkfr ls vlarq"V liuksa dh Å¡ph mM+ku Hkjus dh izo`fÙk mlesa LokHkkfod :i ls gksrh gSA mlds Hkhrj dk dqfVy LokFkZ nwljksa ds fgr ls Vdjkrk jgrk gSA ^^bl LokFkZ us euq"; ds lius esa dbZ&dbZ lsa/k Hkh yxk;s gSaA LokFkZ dk liuksa esa lsa/k yxkuk vkt Hkh tkjh gSA ;g foMEcuk gh gS fd ;g lsa/k mlds Hkwe.Mykdkj gksus ds liuksa dh Mksj idM+dj izdV gks jgk gSA Hkwe.Mkykdkj gksus ds liuksa dks LokFkZ us ^nqfu;k eqëh esa* djus dh dqfRlr vkdka{kk esa cny fn;k gSA**⁴Hkwe.Myhdj.k dks mlds =Sr ds lUnHkZ esa le>k tk ldrk gSA mnkjhdj.k] futhdj.k vkSj Hkwe.Myhdj.k dk =Sr iw¡th ds lkezkT; esa cnyus dh vkdka{kk dh vfuok;Z ,oa vfoHkkT; vkuq’kafxd dkjZokbZ dk vk/kkj cukrk gSA

       ge ns[k jgs gSa fd fnuksa&fnu gekjh laosnuk Nhtrh tk jgh gS] ekuoh; ewY;ksa dk gzkl gks jgk gS] vijk/k c<+ jgs gSa] uSfrdrk dh nhokj njdus yxh gSA vkt fgalk vkSj v'yhyrk dks pVuh&vpkj dh rjg rsth ls ijkslk tk jgk gSA ^'khyk dh tokuh* vkSj ^cnuke eqfUu;ksa* us Hkh jsi dh ?kVukvksa esa viuh Hkwfedk vnk dh gSA ^^vf/kdka'k O;kolkf;d fQYeksa esa Hkís xhrksa] v'yhy <ax ls dwYgs eVdkus vkSj uXurk ls Hkh vf/kd mÙkstd fpids vkSj vax izn'kZu djus okys oL=ksa vkSj f}vFkhZ laoknksa dk cksyckyk gksrk pyk x;k gS------------- orZeku esa fQYeksa dh ^lsDlh* v'yhyrk rFkk if'peh lksivkisjk esa iznf'kZr lsDl dh LoSj dYiuk e/;oxhZ; ekul dh egRoiw.kZ xzfUFk cu x;h gSA**⁵ ,M~l fujks/kd izpkj ,M~l dks rks jksd ugha ik;k ysfdu blls O;fHkpkj dks c<+kok t:j feyk gSA Hkz"Vkpkj&iqjh"k esa fyFkM+s mPpinLFk O;fDr;ksa ds psgjs ls 'keZ xk;c gks pqdh gSA fiz.V ehfM;k vFkok bysDVªkfud ehfM;k fdlh oLrq ds foØ; ds fy, dHkh cPpksa dh eklwfe;r dks ek/;e cukrk gS rks dHkh L=h ds vuko`Ùk lkSUn;Z dks ijkslrk gSA rkTtqc gksrk gS fd ykyp dh Mksj ls c¡/kh tkuh&ekuh gfLr;k¡ iw¡thokn ds Bsys ij mu oLrqvksa dk foØ; djrh fn[kk;h nsrh gSa] ftuls nwj&nwj rd u mudk lEcU/k gksrk gS u og pht vke vkneh ds fy, mruh mi;ksxh gksrh gSA ^^Hkwe.Myhdj.k dh vo/kkj.kk dk ek;krRo cgqr izHkko'kkyh gSA Hkwe.Myhdj.k dh izfØ;k esa ckSf)d foHkze jpus dh tcjnLr rkdr gSA ;g rkdr fLFkfr ij izrhfr dk ,slk eksgd vkoj.k p<+k nsrk gS fd izrhfr ds izHkko ls eqDr gksdj fLFkfr rd igq¡p ikuk cgqr gh Vs<+k dke gks tkrk gSA Ük`axkj bruk eksgd gksrk gS fd lkSUn;Z dh rjQ /;ku nsus dk vodk'k gh ugha cprk gSA Hkwe.Myhdj.k dh izfØ;k vius fojks/k dks leaftr djus ds fy, ekuoh; psgjs ¼dyj½ dks viukus dh ckr rks djrh gS] ysfdu ekuoh; fny dks viukus dh ckr ugha djrh] IykfLVd ltZjh dh ckr rks djrh gS] ân; izR;kjksi.k dh ckr ugha djrhA Øwj dysts dks eksgd psgjs ds lkFk izLrqr djrh gSA urhtk ;g fd led{k oSdfYid iSdst ds vHkko esa leFkZu vkSj fojks/k nksuksa gh Hkwe.Myhdj.k ds jFk dks vkdkaf{kr fn'kk esa ys tkus okys 'osr&';ke ?kksM+s dh rjg tqr tkrs gSaA**⁶

       ;g /;ku nsus ;ksX; ckr gS fd vkt ds nkSj esa fdlh fQYe esa [kyuk;d dh Hkwfedk fuHkkus ds fy, Hk;kud vFkok foÑr psgjs dks ryk'kus dh t:jr ugha iM+rhA vPNk&Hkyk vkSj lPpfj= fn[kus okyk uk;d gh dc [kyuk;d dh Hkwfedk esa mrj iM+sxk] dqN dgk ugha tk ldrkA lekt esa vkSj fo'ks"k :i ls jktuhfr esa ,sls u tkus fdrus lqn'kZu psgjs vijk/k ds nyny esa /k¡ls gksus ij Hkh eky vkSj ekykvksa ls ekykeky gSaA Vh0oh0lhfj;yksa esa [ky Hkwfedkvksa esa mrjus okyh ukf;dkvksa us Ny&Qjsc ds lkFk fookgsrj lEcU/kksa dks tk;t Bgjkus esa yEiV iq#"kksa dks iNkM+ fn;k gSA ,drjQk vkcknh ds ySafxd vuqikr esa Hkkjh vlarqyu ds ladsr fey jgs gSa rks nwljh rjQ ;kSu vkpj.k esa Hkh Hkkjh mFky&iqFky eph gqbZ gSA bl mFky&iqFky dh ,d >yd leySafxdrk ds izfr c<+rs vkxzg ls feyrh gSA tgk¡ rd Lora=rk vkSj lekurk dh ckr gS] L=h vkSj iq#"k dks O;kogkfjd Lrj ij Hkh bldk gd gkfly gksuk pkfg,] fdUrq LoPNUnrk dks c<+kok feyus ls lkekftd <k¡ps dk LokLF; xM+cM+ gksrk gSA ^fyo bu fjys'kuf'ki* ,d ,slh gh izo`fÙk gS tks lkgp;Z] lkSgknZ vkSj laosnuiw.kZ lgvfLrRo dh Hkkouk ds vHkko esa iSnk gks jgh gS] ysfdu blls tUe ysus okyh lUrku dks lkekftd vFkok dkuwuh ntkZ Hkyk dSls izkIr gksxk\ ,d vksj tM+ vkfne dchykbZ lekt dh ijEijk dk ikyu djus okyh Øwj [kki iapk;rsa gSa rks nwljh vksj oSysUVkbu Ms dk ;kSouksYykl vkSj fQlyu gSA lkSUn;Z izfr;ksfxrkvksa us ltus&l¡ojus rFkk vkd"kZ.k iSnk djus dh psruk ls vkSj vf/kd ySl fd;k gS L=h lekt dksA ifj.kker% C;wVh ikyZjksa dh la[;k esa rks o`f) gks jgh gS ysfdu mUgsa vkRefuHkZj cukus dk iz;kl de gh fn[kk;h nsrk gSA

       cgqjk"Vªh; dEifu;k¡ ftl izdkj rsth ls iw¡th fuos'k dj jgh gSa] rhljh nqfu;k ds ns'kksa esa eq[; :i ls Hkkjr ,d cgqr cM+s cktkj ds :i esa mUgsa fn[kk;h ns jgk gS vkSj blds fy, /khjs&/khjs vf/kla[;d e/;oxZ dks vf/kdkf/kd ykyph rFkk eDdkj cuk;k tk jgk gSA ,sls ns'kksa dks fo'o cSad viuh 'krks± ij dtZ ck¡Vrk gS vkSj mlds lkeus fodkl'khy ns'k Økfyax pkSjkgs ij jsaxus ds fy, rS;kj fn[kk;h nsrs gSaA ^^Hkwe.Myhdj.k us ^vfLerk* ds loky dks my>k fn;k gSA ;krk;kr ds lalk/kuksa dk rsth ls fodkl ds ckn vkcknh dh xR;kedrk esa Hkkjh rhozrk vkSj fofHkUu vkfFkZd dsUæksa ij vkcknh clus ls fofHkUu uLyksa] leqnk;ksa] Hkk"kkvksa] vkfFkZd fLFkfr;ksa] fo'oklksa] fopkj vkSj vkLFkk i)fr;ksa dks viukus okys yksx ,d lkekftdrk esa jgus yxs gSaA ;g /;ku j[kus dh ckr gS fd ,slh lkekftdrkvksa esa vYila[;d vkSj cgqla[;d ,d lkFk jgrs gSa] fdUrq muds lEcU/kksa esa ,d vkarfjd ruko jgrk gSA --------cktkj esa /keZ vkSj bZ'oj vyxw pkS/kjh ds cSy cudj jg x;s gSaA /keZ vkSj bZ'oj dks cktkjokn csnnhZ ls tksr jgk gSA bu ij cgqr rsth ls ekjd ynuh c<+ jgh gSA ;g lc blh j¶rkj ls tkjh jgk rks cSy ne rksM+sxk ghA fQj iapk;r gksxhA iapk;r U;k;lEer gqbZ rks ifj.kkeLo:i iap ijes'ojRo iquLFkkZfir gksxkA U;k; lEer u gqbZ vkSj tYnh gh ifjizs{; dks lgh djuk lEHko u gqvk rks lH;rk vkRela?kkr ds lfUuikr ls xzLr gks tk;sxhA**⁷

       b/kj nks n'kd ds Hkhrj lapkj vkSj rduhd ds {ks= esa peRdkjh ifjorZu ?kfVr gksus ds ckn vkfFkZd fØ;kdyki ds volj cuus ds {ks= esa fujUrj u;k fodkl gks jgk gSA ;g u;k foLrkj ^jk"Vª* dh lhekvksa dk rsth ls vfrØe.k dj jgk gSA blds ckotwn nq%[kn fLFkfr ;g gS fd jkstxkj ds volj mYys[kuh; <ax ls de gks jgs gSaA reke lkjh dEifu;k¡ deZpkfj;ksa dh N¡Vuh dj jgh gSa rks le`) ?kjksa dh izfrHkk,¡ iyk;u dj jgh gSa ;k ekjh&ekjh fQj jgh gSaA f'k{kk dk cktkjhdj.k c<+rk gh tk jgk gSA Å¡ph&Å¡ph fMfxz;k¡ vkSj ukSdfj;k¡ euq"; dh Ø; 'kfDr ij fuHkZj gks x;h gSaA nykyh dks deh'ku vkSj fj'or dks lqfo/kk 'kqYd dk ntkZ izkIr gks pqdk gSA Jethoh oxZ viuh nqjoLFkk dh fu;fr esa thrk gqvk dkQh ihNs NwV x;k gSA fxuh&fxuk;h eqfë;ksa esa iw¡th fleVrh tk jgh gS] 'ks"k fgUnqLrku gkf'k;s dh vksj tkus dks foo'k gSA ,d vksj cM+s&cM+s jktusrkvksa] vf/kdkfj;ksa vkSj iw¡thifr;ksa dk dkyk/ku fons'kksa esa tek gks jgk gS rks nwljh vksj yk[kksa Vu vukt lM+ tkrk gS vkSj fjfj;krk vkneh Hkw[k ls ej tkrk gSA bl ns'k esa yk[kksa fdlkuksa dh vkRegR;kvksa us Hkh cM+k loky [kM+k fd;k gS] ysfdu viuh uhfr;ksa ds [kksVsiu dks Lohdkj djus dks lÙkk rS;kj ugha gSA

       ;g ckr lp gS fd nqfu;k ds fodflr ns'k fiNM+s gq, ns'kksa dh fu;ked uhfr;ksa dh detksjh] ykyp] izfrLi/kkZ vkSj ukle>h ds dkj.k viuk dwM+k&dpjk ogk¡ Qsad nsuk pkgrs gSa] blh ds fufeÙk mUgksaus viuk cktkj fodflr dj fy;k gS vkSj mls vkfFkZd mnkjokn oS'ohdj.k vkfn vkd"kZd uke ns fn;k gSA blus gekjh Hkk"kk&laosnuk dks Hkh {kfr igq¡pk;h gSA ;g lc u;h lnh dh lwpuk ØkfUr dk ifj.kke gSA ;g r; gS fd vkt ds nkSj esa ^^tks bl izkS|ksfxdh ¼lwpuk izkS|ksfxdh½ ds lkFk vkxs c<+saxs] Hkwe.Myhdj.k dk lwjt mUgha ds Åij pedsxkA vc fnypLi ckr ;g gS fd foÙkh; iw¡th dks bruk 'kfDr'kkyh cuk nsus dk Js; ftl lwpuk&izkS|ksfxdh dks tkrk gS] ogh laLÑfr ,oa lapkj ds opZLo'kkyh ek/;eksa ij fu;a=.k Hkh j[krh gS] nwljs 'kCnksa esa MCY;w MCY;w MCY;w] bZ&esy] bZ&dkelZ] [kxksyhÑr Vh0oh0 usVodks±] cgqjk"Vªh; lekpkji= lkezkT;ksa] n`';&JO; izLrqfr;ksa esa vk;h fMftVy ØkfUr vkfn&vkfn ijA ,d Bksl ekU;rk ;g curh tk jgh gS fd tks yksx lkaLÑfrd izLrqfr;ksa esa bu vR;k/kqfud lapkj izfof/k;ksa ij vf/kdkj j[kus vkSj mudk mi;ksx djus esa fiNMs+ tk jgs gSa os okdbZ ,d vuqi;ksxh vrhr ls fpids gq, gkf'k;s ds yksx gaS] vius vkiesa vrhr dk ,d vo'ks"k gSaA dkexkj oxks± ds laxBuksa vkSj yksdrkaf=d vkUnksyu ls tqM+s tks laLÑfrdehZ bu izkS|ksfxd laLFkkuksa ij idM+ ugha j[krs] muesa vlgk; gksus dk Hkko bl oSpkfjd vlj us Hkjk gSA**⁸

         bl izdkj ge ns[k ldrs gSa fd gekjs iwjs vfLrRo dks >d>ksj nsus okys oS'ohdj.k ds izHkko dks Jhen~Hkxon~xhrk ds loZO;kih bZ'oj fo"k;d fuEuksDr 'yksd ls le>k tk  ldrk gS&

            loZr% ikf.kikna rRloZrks·f{kf'kjkseq[ke~A

            loZr% JqfreYyksds loZeko`Ù; fr"BfrAA

         loZ= mlds gkFk iSj gSa] loZ= mlds us=] f'kj vkSj eq[k gSa rFkk yksd esa loZ= mlds dku gSaA og bZ'oj loZO;kih gksdj loZ= fo|eku gSA

         vUr esa bdcky dh bu iafDr;ksa ds lkFk vius vkys[k dks bR;ye~ dguk pkgrk  gw¡ fd&

oru dh fQØ dj uknk¡ eqlhcr vkus okyh gS

rsjh  cjckfn;ksa  ds  e'kojs  gSa  vklekuksa  esa

 uk le>ksxs rks  feV tkvksxs ,s fgUnksLrk¡ okyksa

  rqEgkjh  nkLrk¡  rd  u  feysxh  nkLrkuksa esaA

lanHkZ&lwph %

^{1&gtkjh izlkn f}osnh&Hkk"kk lkfgR; vkSj ns'k] i`"B&189}

^{2&vkykspuk&¼,tkt vgen dk vkys[k½ vad&6] i`"B&11}

^{3&rn~Hko esa izdkf'kr ohjsUæ dqekj cjuoky dk vkys[k] fgUn Lojkt % uolH;rk foe'kZ&i`"B 24}

^{4&Lok/khurk] 'kkjnh; fo'ks"kkad&2006] izQqYy dksy[;ku dk vkys[k] i`"B 269}

^{5&iou dqekj oekZ&Hkkjr ds e/;oxZ dh vthc nkLrku&i`"B&150}

^{6&Lok/khurk&'kkjnh; fo'ks"kkad] i`"B 271}

^{7&Okgh&i`0272}

^{8&vkykspuk&¼,tkt vgen dk vkys[k½ lglzkCnh vad&6]i`"B&9}

(2016 में प्रकाशित पुस्तक 'साहित्य : संवेदना और विचारधारा' का पहला आलेख )

नमन प्रकाशन 

४२३१/१, अंसारी रोड, दरियागंज, नई दिल्ली-११०००२

दूरभाष : २३२४७००३, २३२५४३०६